Zorgverleners, ouders, zieken, kinderen of naasten van het kind,...

Spiritualiteit, een vitale behoefte ?

Behalve in de media hebben we de dood volledig geweerd uit ons dagelijkse leven. Het lijkt iets wat alleen de anderen overkomt. Een goede gezondheid lijkt vanzelfsprekendheid, ziekte wordt beschouwd als een afwijking. Deze ideeën zijn de vrucht van een collectief onbewustzijn, typerend voor onze hedendaagse Europese maatschappij, maar ook door een meer individuele zienswijze (al wordt die deels bepaald door de maatschappelijke context, de manier waarop we anderen beschouwen).

Bij crisismomenten, zoals wanneer we geconfronteerd worden met ziekte, lijden of risico op sterven (vooral van een kind), treedt er soms een verscherpt bewustzijn op. Een behoefte om het antwoord te vinden op bepaalde vragen, om zin te geven aan wat er gebeurt... De mate waarin we hierin slagen zal onze reactie op de ziekte in grote mate bepalen. Of zoals men wel eens zegt: wilskracht is – waar mogelijk - de beste waarborg op genezing.

De medische vooruitgang bevordert een louter organische beeldvorming van het lichaam. Toch wordt men zich ervan bewust dat ook spiritualiteit een rol speelt in de zorgverlening. In de woorden van Bénédicte Echard, «het spirituele staat niet los van het lichaam, net zoals de spraak, het leven of een crisis uitingen zijn van het spirituele.» Dat geldt trouwens ook voor het culturele.

Het dualisme dat lichaam en geest als twee onherleidbare principes beschouwt, staat lijnrecht tegenover deze zienswijze. Vaak beschouwt men het spirituele als iets uitsluitend van de geest, tegenover het materiële dat te maken heeft met het lichaam, de instincten, het vlees...

Een persoonlijk traject

Bovendien wordt spiritualiteit al te vaak verward met religie, terwijl dit twee verschillende begrippen zijn.Toch hebben sommige auteurs (onder meer Jean-Claude Bologne, André Comte-Sponvile en Marcel Bolle de Bal) het over « lekenspiritualiteit ». De spiritualiteit houdt rekening met persoonlijke en dynamische overwegingen rond levenservaringen over de vragen « Wie ben ik ?  Waarom ben ik? ». Ze is niet gestructureerd. Religie of een initiatieparcours zijn daarentegen gemeenschappelijk, statisch, openbaar en ingebed in rituelen. Ze beantwoorden meer aan de definitie van een instituut, een model voor een omlijsting waarbinnen de spiritualiteit zich kan uitdrukken. Elke religie bestaat samen met een of meerdere vormen van spiritualiteit of vormt het punt waarin verschillende vormen van spiritualiteit elkaar ontmoeten. We moeten ook het verschil maken tussen de spiritualiteit als inwendige, persoonlijke en/of mystieke ervaring en het vakgebied van de psychologie, waar men kiest voor een rationele benadering van de menselijke ervaring. Men heeft het in deze context zelfs over het vakgebied van de psycho-spiritualiteit.

De spiritualiteit houdt een belangrijke ethische uitdaging in voor de zorgverleners van vandaag, want ze wordt al te vaak genegeerd. De geneeskunde richt zich zoals gezegd op het louter lichamelijke aspect van de patiënt. Ook moeilijk voor de zorgfunctie is geen ideologisch discours aan te gaan wanneer het over spiritualiteit, cultuur of persoonlijke overtuigingen gaat, die de nodige objectiviteit kunnen beïnvloeden.

Zo worden patiënt en zorgverlener gedwongen na te denken over alle aspecten van hun visie op de mens, via hun angsten of hun lijden voor de eerste en via hun dagelijkse rol voor de tweede. Zin geven, zijn plaats vinden is niet eenvoudig. Wie de kans krijgt om zich uit te drukken, voelt dat er naar hem geluisterd wordt, kan de stress ontvluchten, de onzin of de ontkenning.

En het kind bij dit alles?

Bij een ziekenhuisopname moet een kind vaak het bed houden gedurende lange tijd (of toch binnen zijn perceptie), soms in het gezelschap van de ouders, maar sommige momenten ook alleen. Wat gebeurt er in zijn hoofd? Naargelang de ernst van zijn situatie en zijn leeftijd zal het kind minder of meer behoefte aan zingeving hebben voor de situatie, die hem heeft afgesneden van zijn gebruikelijke maatschappelijke en familiale modellen.

Martine Tremblay, pastorale animatrice in een groot ziekenhuis te Québec, stelt de vraag als volgt : « Hebben de kinderen een spiritualiteit ? Dat is niet de juiste vraag, wel hoe ze hun spiritualiteit ervaren. ». In een presentatie getiteld «De spiritualiteit van het kind en de palliatieve zorgen » gaat de auteur op zoek naar de ontwikkeling van het verwerven van de conceptuele gedachte bij het kind. Dit parcours kan de ouders of de naasten helpen om het kind gepaste troost te bieden.

Deze toelichtingen kunnen ouders en naasten helpen om het kind te helpen en te troosten.

Kinderen zijn van nature nieuwsgierig en wij zijn niet altijd in staat om hun vragen te beantwoorden, vooral als het om existentiële vragen gaat. Aandachtig luisteren kan een eerste stap vormen. Onze - persoonlijke - antwoorden kunnen daarentegen authentiek of eenvoudig uitgedrukt worden, naargelang onze overtuigingen. In de mate van begrip bij het kind, kunnen we uitleggen dat wat we uitdrukken enkel onszelf betreft. Dat iedereen - ook hij - vrij is te denken, te geloven en te zeggen wat hij voelt. Tegelijk kan de ervaring van de volwassene zorgen voor herkenningspunten. In de « citaten » zullen we zien dat in stilte luisteren het kind soms de nodige troost biedt, vanuit een gevoel van respect en aanvaarding. Kijk met name naar de ervaring van Marie-Thérèse Minne en Michel Lafontaine, pastoraal adviseur.

Sommige lectuur voor ouders en opleidingen voor zorgverleners zijn evenwel onmisbaar wanneer kinderen ook verzorging van de zielenpijn nodig hebben.

In dit dossier stellen we verschillende benaderingen van de spiritualiteit voor via een selectie van artikels, boeken, definities, links of initiatieven in ziekenhuizen. Talloze auteurs reiken gepaste antwoorden aan voor elke geloofs- en levensovertuiging. Wij willen ons niet in de plaats stellen.